AYŞE ECE (DELİPINAR) ACAR

Uzun ince bir yoldayım
Gidiyorum gündüz gece
Bilmiyorum ne hâldeyim
Gidiyorum gündüz gece

Dünyaya geldiğim anda
Yürüdüm aynı zamanda
İki kapılı bir handa
Gidiyorum gündüz gece

Uykuda dahi yürüyom
Kalmaya sebep arıyom
Gidenleri hep görüyom
Gidiyorum gündüz gece

(…)

Şaşar Veysel işbu hale
Kâh ağlaya kâhi güle
Yetişmek için menzile
Gidiyorum gündüz gece

Hepimizin aşina olduğu, her biri üzerinde uzun uzun düşünülesi bu dizelerin kime ait olduğunu daha ilk cümleden bildiğinize eminim: Âşık Veysel!

Mart ayı içerisinde olmamız sebebiyle 21 Mart 1973 günü aramızdan ayrılan âşıklık geleneğinin büyük ustasını anmak istedim bu ay.

2023 yılı, Âşık Veysel’in vefatının 50. yıldönümüdür. UNESCO’nun 41. Genel Konferans kararıyla, Türkiye’nin önerisiyle, 2023 yılı için Âşık Veysel’in Vefatının 50. Yıl Dönümü UNESCO Anma ve Kutlama Yıl Dönümleri Programına alınmıştır. Ayrıca Âşık Veysel, Vefatının 50. yıldönümü nedeniyle UNESCO ile ilişkili olarak tüm dünyada ve Türkiye’de Cumhurbaşkanlığı himayelerinde anılacaktır. 32058 Sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile 2023 yılı “Âşık Veysel Yılı” olarak kabul edilmiştir. Bu kapsamda ulusal ve uluslararası etkinliklerle büyük ustanın anılması kararlaştırılmıştır.

Âşık Veysel, âşıklık geleneğinin 20. yüzyıldaki en büyük temsilcilerindendir. Âşıklık geleneği Türk kültüründe yüzyıllardır varlığını sürdürmektedir. Daha önceki yazılarımda da ifade ettiğim üzere, âşıklık geleneği 2009 yılında UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne kaydedilmiştir.

Peki kimdir Âşık Veysel?

25 Ekim 1894'te Sivas’ın Şarkışla (Tenos) kazasında, Sivrialan köyünde doğmuştur. Annesi “Gülizar Ana”, koyun sağmaya giderken sancısı tutması üzerine doğum yapmış, Aşık Veysel’in göbek bağını kendisi kesmiş ve bebeğini bir çaputa sarıp yürüyerek bir başına köyüne dönmüştür.

İki kız kardeşi, çiçek hastalığı yüzünden hayatını kaybetmiştir. Âşık Veysel de çiçek hastalığından dolayı gözlerini kaybeder. Çiçek hastalığına yakalanmasını şu şekilde anlatmıştır:

“Çiçeğe yatmadan evvel anam güzel bir entari dikmişti. Onu giyerek beni çok seven Muhsine kadına göstermeye gitmiştim. Beni sevdi. O gün çamurlu bir gündü, eve dönerken ayağım kaydı ve düştüm. Bir daha kalkamadım. Çiçeğe yakalanmıştım... Çiçek zorlu geldi. Sol gözümde çiçek beyi çıktı. Sağ gözüme de, solun zorundan olacak, perde indi. O gün bugündür dünya başıma zindan.”

Sağ gözü biraz ışığı seçebilen Veysel’in o gözünden tedavi olması durumunda görme şansı olduğu düşünülür ancak bir gün inek sağarken yanına gelen babasının değneğinin ucunun takılması nedeniyle, o gözünü de tamamen kaybeder.

Âşık Veysel’in babası ona, on yaşındayken, gözünü kaybetmenin üzüntüsünü biraz olsun unutması ve teselli bulması için kırık bir saz alır. Babası saz çalmayı bilmeyen Âşık Veysel, komşularının yardımıyla saz çalmayı öğrenir.

İlk saz derslerini, Divriğili Çamışıhlı Ali Ağa’dan alır (Çamışıhlı Ali Ağa, Âşık Alâ olarak da tanınır).

Hayatı zorluklarla geçer Veysel’in… İki çocuğu hayatını kaybeder, eşi kendisini terk eder ve başkasıyla gider…

1931 yılında Sivas Lisesi’nde edebiyat öğretmeni olan Ahmet Kutsi Tecer ve arkadaşları “Halk Şairlerini Koruma Derneği”ni kurup üç gün süren Halk Şairleri Bayramı’nı düzenlerler. Cumhuriyet’in onuncu yıldönümünde cumhuriyet ve Gazi Mustafa Kemal üzerine şiirler yazan halk ozanları arasında Âşık Veysel de vardır. O dönem yazdığı şiir ile tanınırlığı artmaya başlar.

Köy Enstitüleri’nin kurulması üzerine, Ahmet Kutsi Tecer’in katkılarıyla, Arifiye, Hasanoğlan, Çifteler, Kastamonu, Yıldızeli ve Akpınar Köy Enstitüleri’nde saz öğretmenliği yapar.

1965 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kendisine, “Anadilimize ve milli birliğimize yaptığı hizmetlerden ötürü” 500 lira aylık bağlanır.

Selda Bağcan, Gülden Karaböcek, Hümeyra, Fikret Kızılok, Esin Afşar ve daha birçok sanatçı tarafından türküleri düzenlenerek seslendirilir.

Eserlerinde yalın bir Türkçe kullanır. Şiirleri, Deyişler, Sazımdan Sesler ve Dostlar Beni Hatırlasın isimli kitaplarda toplanmış olup, 1984 yılında “Bütün Şiirleri” adı altında bir kitapta derlenmiştir. Şiirleri Kırgızcaya ve Türkmenceye de çevrilmiştir. Hatta Kırım’da Veysel tepesi bulunmaktadır.

Büyük usta, 21 Mart 1973 yılında Sivrialan köyündeki evinde bu dünyadan ayrılır.

Âşık Veysel’in sazı, onun hem en yakın arkadaşı hem de sırdaşıdır.  Öyle ki, cenazesi mezarlığa götürülürken dahi yetmiş yıllık dert ortağı sazı, torunlarından biri tarafından cemaatin önünde elde taşınır.

Âşık Veysel’in Sivrialan köyündeki evi Kültür Bakanlığı tarafından 1982 yılından müzeye çevrilmiştir.  Her sene 16-21 Mart tarihleri arasında, Sivrialan köyünde Âşık Veysel’i anma törenleri ve Âşıklar Bayramı düzenlenmektedir.

2022 yılında, Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü “Vefa” dalında Âşık Veysel’e verilmiştir.

2023 yılını Âşık Veysel yılı olarak kabul eden Cumhurbaşkanlığı Genelgesi’nde şu ifadelere yer verilmiştir :

“Âşıklık geleneğinin en önemli temsilcilerinden olan büyük halk ozanı Aşık Veysel, yalın bir Türkçe ile ortaya koyduğu eserlerinde hüznün yanı sıra yaşama sevinci, doğa ve insan sevgisi, dostluk, birlik ve beraberlik üzerine gelecek nesillere kıymetli dizeler armağan etmiştir. Sözlü kültür geleneği içinde yetişen ve halk kültüründen beslenen Âşık Veysel, asırlara sâri zengin kültür mirasımızın temel taşlarından biridir. Âşık Veysel’in vefatının 50. sene-i devriyesi olan 2023 yılı, UNESCO tarafından anma ve kutlama yıl dönümleri arasına alınmıştır. Sazı ve sözüyle dünya penceresinden insanlığa seslenen Âşık Veysel’i hürmetle ve rahmetle yâd etmek üzere yıl boyunca yurt genelinde ve yurt dışında etkinlikler düzenlenecektir.”

Âşık Veysel hakkındaki yazıma, kendi dizeleri ile son vermek istiyorum:

Ben giderim adım kalır

Dostlar beni hatırlasın
Düğün olur bayram gelir
Dostlar beni hatırlasın
Can kafeste durmaz uçar

Dünya bir han konan göçer
Ay dolanır yıllar geçer
Dostlar beni hatırlasın